Barnæskunni ógnað
Barnæska er hörmuleg lífsreynsla fyrir helming barna á jörðinni – Þessi mikilvægu ár eru eyðilögð vegna fátæktar, stríðsátaka og HIV/alnæmis.

Þrátt fyrir að það sé nær algilt að vilja vernda börn og æskuárin, þá sýnir ný skýrsla UNICEF að meira en helmingur barna heimsins þjáist vegna fátæktar, stríðsátaka og HIV/alnæmis. Börn lifa í ógnvænlegum aðstæðum sem ræna þau barnæskunni og hamla þróun samfélaga.

Carol Bellamy, framkvæmdastjóri UNICEF, kynnir nú hina tíundu árlegu skýrslu UNICEF, State of the World’s Children. Við það tækifæri sagði hún að meira en milljarður barna búi ekki í því heilsusamlega og verndaða umhverfi sem var lofað í Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 1989 – sem er sá mannréttindasáttmáli sem flest lönd hafa undirritað. Í skýrslunni kemur fram að sú staðreynd að ríkisstjórnir hafi ekki staðið við þær kröfur, sem sáttmálinn setur, geti skaðað börn til frambúðar og hamlað mannréttindum og efnahagslegum framförum.

„Allt of margar ríkisstjórnir eru að taka ákvarðanir sem geta í raun skaðað börn,“ sagði Bellamy þegar skýrslan var kynnt í London School of Economics. „Fátækt á sér rót; stríðsátök myndast ekki af engu; HIV/alnæmi breiðist ekki út af sjálfu sér. Þetta eru okkar ákvarðanir.“

„Þegar helmingur barna vex upp í hungri og verða óheilbrigð, þegar skólar hafa orðið að skotmörkum og þegar heilu þorpin eru að deyja út vegna alnæmis, þá höfum við ekki staðið við loforð okkar um barnæsku,“ sagði Bellamy.

Skýrslan, sem heitir Childhood Under Threat, fjallar um þrjú atriði sem ógna barnæskunni hvað mest, þ.e. HIV/alnæmi, stríðsátök og fátækt.

Börn sem líða skort
Í skýrslunni kemur fram að börn upplifi fátækt öðruvísi en fullorðnir og að ekki sé hægt að styðjast við mælingar á tekjum og neyslu til að skoða hvernig fátækt hafi áhrif á börn. Skýrslan skilgreinir sjö tegundir skorts sem börn líða og sem hefur mikil áhrif á framtíð þeirra. Í samvinnu við sérfræðinga í London School of Economics og Bristol University, hefur UNICEF komist að þeirri niðurstöðu að meira en helmingur barna í þróunarlöndunum fá ekki þau gæði eða þjónustu sem er talið nauðsynlegt börnum.
• 640 milljón börn fá ekki viðunandi skjól
• 500 milljón börn hafa ekki aðgang að hreinlætisaðstöðu
• 400 milljón börn hafa ekki aðgang að hreinu vatni
• 300 milljón börn hafa ekki aðgang að upplýsingum (sjónvarpi, útvarpi eða blöðum)
• 270 milljón börn hafa engan aðgang að heilsuþjónustu
• 140 milljón börn, meirihluti stúlkur, hafa aldrei farið í skóla
• 90 milljón börn fá ekki nægilega mikinn mat og næringu

700 milljón börn þjást vegna skorts á fleiri en einum af ofangreindum atriðum.

Skýrslan tekur það einnig skýrt fram að fátækt er ekki staðbundin við þróunarlöndin. Í 11 af 15 iðnríkjum, þar sem sambærilegar tölur voru fáanlegar, kemur fram að hlutfall barna sem býr á heimilum með lágmarkstekjur hefur hækkað síðasta áratug.

Stríðsógnir barnæskunnar
Ásamt slæmri stjórn ríkja, er fátækt ein helsta ástæða stríðsátaka, einkum innan landa, þar sem vopnaðir hópar reyna að ná tökum á auðlindum sem er illa stjórnað. Í skýrslunni kemur fram að af þeim 59 stríðsátökum sem áttu sér stað frá 1990 til 2003 voru 55 innan landa, en ekki milli landa.

Áhrif stríðsátaka á börn er mikil: Samkvæmt skýrslunni eru næstum helmingur af þeim 3,6 milljónum, sem hafa látist í stríði síðan 1990, börn. Börn eru heldur ekki lengur álitin ónæm fyrir því að vera gerð að skotmörkum, eins og sást best á atburðunum í Beslan, Rússlandi, í september 2004 þegar ráðist var á skólabörn.

Skýrslan fjallar einnig um hvernig heimurinn stendur gagnvart tíu liða markmiðum sem fyrst voru sett árið 1995. Þar er m.a. litið til barna sem eru þvinguð í hermennsku, fjallað um nauðganir sem vopn í stríði, stríðsglæpi gegn börnum, og slæm áhrif viðskiptabanns. Þó svo nokkur árangur hafi náðst er ástandið enn mjög slæmt.

Til dæmis eru hundruðum þúsunda barna rænt og þvingaðar í hermennsku, þjást vegna kynferðisofbeldis, eru fórnarlömb jarðsprengna, eru þvinguð til að vera vitni að ofbeldi og morðum og eru gerð munaðarlaus. Á tíunda áratugnum þurftu 20 milljón börn að yfirgefa heimili sín vegna átaka.

Stríðsátök hafa einnig mikil áhrif á heilsufar barna. Í skýrslunni kemur fram að í stöðluðu fimm ára stríði, hækkar dánartíðni barna undir fimm ára aldri um 13 prósent.

Þar sem stríðsátök auka á fátækt leggur skýrslan áherslu á nauðsyn þess að alþjóðasamfélagið veiti svæðum, þar sem átök hafa geisað, meiri athygli og skuldbindingar, til að hægt sé að tryggja stöðugleika og þróun.

Þegar fullorðnir deyja
Áhrif HIV/alnæmis á börn má sjá mjög vel á því hveru mörg börn eru orðin munaðarlaus vegna sjúkdómsins, en þau börn sem hafa misst einn eða báða foreldra af völdum sjúksdómsins telja nú um 15 milljónir um allan heim.

Dauði foreldris hefur mikil áhrif á allt líf barna, allt frá tilfinningalegu jafnvægi til líkamlegs öryggis, andlegri heilsu og heilsufari yfirleitt. En börn þjást mikið vegna áhrifa HIV/alnæmis löngu áður en þau verða munaðarlaus. Börn og þá sérstaklega stúlkur eru neyddar til að hætta í skóla og fara að vinna vegna þeirra fjárhagslegu erfiðleika sem skapast þegar foreldri veikist. Börn eru þá í aukinni hættu á að lenda í erfiðum vinnuaðstæðum, sem skaðar heilsu þeirra, eða vera misnotuð á annan hátt.

HIV/alnæmi drepur ekki bara foreldrana heldur eyðileggur hið vernandi umhverfi sem fullorðnir skapa í lífi barna. Margir af þeim sem veikjast eða deyja eru kennarar, heilsugæslufólk og aðrir fullorðnir sem börn verða að stóla á. Vegna þess að tilfelli HIV/alnæmis fer vaxandi á ákveðnum stöðum eru áhrif þess á líf barna ógnvænleg í þeim samfélögum.

Vegna þess tíma sem líður milli smits og dauða vegna alnæmis, mun ástandið koma til með að versna á næsta áratug, jafnvel þó að dregið yrði úr nýsmitum eða þau alveg stöðvuð í dag. Í skýrslunni er fjallað um þær aðgerðir sem þjóðir verða að tileinka sér til að stöðva útbreiðslu alnæmis, halda HIV smituðum einstaklingum lifandi og til að veita umhyggju til þeirra barna sem hafa orðið munaðarlaus vegna alnæmis.

Börnin fyrst
The State of the World’s Children segir að brúa þurfi bilið milli ákjósanlegrar barnæsku og þeirra barnæsku sem helmingur barna býr við, en það sé spurning um val þjóða. Til þess að bilið verði brúað þarf að:
• Tileinka sér nálgun út frá mannréttindasjónarmiði til félagslegrar og efnahagslegrar þróunar, með áherslu á að ná til barna sem búa við slæmar aðstæður.
• Setja stefnumótandi reglur í alla þætti þróunarsamvinnu sem hafa aðstæður barna sérstaklega í huga.
• Auka fjárhagslegar skuldbindingar eintaklinga, fyrirtækja og ríkja til barna, þar sem fylgst er með fjárlögum og þau skilgreind út frá því hvaða áhrif þau hafa á börn.
• Láta einstaklinga, fjölskyldur, fyrirtæki og samfélög taka meiri þátt í að bæta líf barna og til að nota áhrif sín til að vernda réttindi barna.

„Samþykkt Barnasáttmálans var sú stund þar sem alþjóðasamfélagið viðurkenndi að mannleg þróun geti ekki orðið nema að hvert mannsbarn eigi heilsusamlega og verndaða barnæsku,“ sagði Bellamy.

„Lífsgæði barna veltur á ákvörðunum sem eru teknar á hverjum degi inni á heimilunum, í samfélögunum og innan ríkisstjórna. Þessar ákvarðanir verða að vera viturlegar og teknar fyrst og fremst með hag barna fyrir brjósti. Ef okkur mistekst að tryggja góða barnæsku, mun okkur mistakast að ná stærri og alþjóðlegri markmiðum um mannréttindi og efnahagslega þróun. Ef börnin fara, fara þjóðir. Svo einfalt er það.“

Íslendingar geta styrkt verkefni UNICEF með því að gerast heimsforeldrar. Skráning fer fram í síma 575 1520 eða inn á www.unicef.is