Ný skýrsla UNICEF: Ýmsar brotalamir í málefnum barna á Íslandi

Út er komin skýrsla á vegum UNICEF um stöðu barna á Íslandi. Er um viðamikið yfirlit að ræða og í fyrsta sinn sem heildstæð samantekt af þessu tagi er gerð um stöðu barna á Íslandi og þær ógnir sem að þeim steðja.

Meðal þess sem fram kemur í skýrslunni er að engar reglulegar mælingar hafa farið fram hérlendis á tíðni ofbeldis gegn börnum og enginn á vegum hins opinbera ber ábyrgð á forvörnum í þessum málaflokki. Leiða má líkur að því að þúsundir barna á Íslandi verði á ári hverju fyrir kynferðislegu ofbeldi, heimilisofbeldi og öðru ofbeldi – en þrátt fyrir það reyna yfirvöld ekki markvisst að kortleggja vandann með reglubundnum rannsóknum og markvissri greiningu. Einungis er haldið utan um fjölda þeirra tilkynninga sem berast til barnaverndarnefnda. Enginn opinber aðili hefur það hlutverk að berjast gegn ofbeldi á börnum – líkt og lengi hefur tíðkast varðandi áfengisdrykkju, tóbaksnotkun, umferðarslys og annað. UNICEF á Íslandi kallar eftir forvörnum í öllum þeim málaflokkum sem tengjast barnavernd.

Alþjóðleg skýrsla UNICEF fyrirmyndin
Á hverju ári gefur Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, UNICEF út skýrsluna The State of the World’s Children, þar sem ítarlega er rýnt í helstu ógnir sem steðja að börnum á heimsvísu. Skýrsla UNICEF er grunnfyrirmynd þessarar skýrslu. Markmiðið er að búa til mælistiku á velferð barna á Íslandi. Til eru margvíslegar upplýsingar er lúta að börnum á Íslandi sem stofnanir, samtök og rannsóknaraðilar hafa tekið saman, en ekki hefur áður verið gerð tilraun til að safna þeim á einn stað með heildstæðum hætti eins og hér er gert.

Skýrslan er öflugt tæki fyrir alla þá sem láta sig stöðu barna varða. Auðvelt er að taka mál og forgangsraða þeim eftir upplýsingum úr skýrslunni – sjá hvar brotalamir er að finna og hverjar mestu ógnirnar eru sem steðja að börnum á Íslandi. Á meðal þess sem skýrslan sýnir er mikilvægi þess að heilbrigðiskerfi, félagsleg þjónusta, menntakerfi og réttarkerfi vinni saman og að tekið sé heildrænt á málefnum barna.

Höfundur er Lovísa Arnardóttir en í ritstjórn voru Guðrún Ögmundsdóttir, Karl Blöndal og Stefán Ingi Stefánsson. Þorbjörn Ingason sá um hönnun og umbrot.

Skýrsluna má nálgast í heild sinni hér.

Víða pottur brotinn í málefnum barna
Í skýrslunni er fjallað um ógnir á borð við fátækt og atvinnuleysi, einelti og félagslega einangrun, slys, offitu,  vanrækslu, sjúkdóma, heimilisofbeldi, kynferðislegt ofbeldi og áfengi, tóbak og ólögleg vímuefni.

• Meðal annars er bent á að tilkynningum til barnaverndarnefnda hafi fjölgað nærri jafnt og þétt frá því að Barnaverndarstofa var sett á fót. Ofbeldistilkynningum til barnarverndarnefnda hefur ennfremur fjölgað mikið síðastliðin ár. Það er áhyggjuefni.

• Reikna má með því að 2000-4000 börn séu þolendur heimilisofbeldis eða búi við heimilisofbeldi, á ári hverju á Íslandi. Ef 2000 börn eru þolendur heimilisofbeldis á ári hverju, er tilkynnt um aðeins 14% þeirra til barnaverndarnefnda. Gríðarleg þörf er á rannsóknum á raunverulegu umfangi heimilisofbeldis á Íslandi. Engar formlegar forvarnir eru til gegn heimilisofbeldi – aðeins viðbrögð við ofbeldinu.

• Þar sem skýrslan tekur á ólíkustu málum tengdum börnum er einnig að finna þar upplýsingar á borð við að árið 2010 skiluðu á bilinu 15-24 þúsund börn sér ekki til tannlæknis en þjónustu skólatannlækna var hætt haustið 2002.

• Ennfremur er bent á að 5% barna á Íslandi mælist of feit og mikilvægt sé að á öllum skólastigum sé börnum boðið upp á hollan mat. Að auki verður að gera neytendum auðveldara að aðgreina holla vöru frá óhollri.

• Samræmd slysaskráning hófst árið 2001 en enn hafa ekki allir skráningaraðilar tekið til við að færa upplýsingar í skrána. Á árunum 1981-2009 létust nærri 400 börn í slysum hérlendis.

• Almenn neysla tóbaks og áfengis hefur minnkað umtalsvert meðal ungmenna á Íslandi – með markvissum aðgerðum og forvörnum. Ekki er sömu þróun að sjá í neyslu á ólöglegum vímuefnum, t.d. kannabisefnum.

Auk ógna sem steðja að íslenskum börnum almennt er í skýrslunni rýnt í stöðu ákveðinna hópa: Barna af erlendum uppruna, barna sem flosna upp úr námi, langveikra barna, barna með fötlun og barna með geðraskanir.

Í skýrslunni er að auki að finna margvíslega tölfræði tengda íslenskum börnum – allt frá árinu 1841.

Víðtæk áhrif efnahagsþrenginga á börn
Einnig er í skýrslunni fjallað um áhrif efnahagsþrenginganna á hag barna. Ljóst má vera að þær hafa haft og munu hafa mikil áhrif á börn og aðstæður þeirra á Íslandi. Nýjustu tölur Vinnumálastofnunar sýna að rúmlega ellefu þúsund börn á Íslandi eiga atvinnulaust foreldri. Rúmlega fjögur hundruð þeirra eiga foreldra sem báðir eru atvinnulausir. Áhrif efnahagsþrenginganna á börn á Íslandi eru þó einungis smám saman að koma í ljós og telja má líklegt að enn séu heildarafleiðingarnar ekki komnar fram. Áframhaldandi stuðningur við berskjölduð börn skiptir gríðarlegu máli.

Athyglisverð innlegg
Fjölbreyttur hópur fólks skrifar hugleiðingar í skýrsluna. Þannig ritar Sóley S. Bender, prófessor við hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands, til dæmis hugleiðingu í kaflanum um kynheilbrigði ungmenna og bendir á að íslensk þjóð standi frammi fyrir viðameiri kynheilbrigðisvandamálum en víða í nágrannalöndunum (bls 99). „Sem dæmi má nefna að íslensk ungmenni byrja fyrr að stunda kynlíf en í ýmsum nágrannalöndum, tíðni þungana meðal unglingsstúlkna hefur í áratugi verið hæst hér miðað við önnur Norðurlönd og kynsjúkdómar eins og klamydía eru mun algengari hér en á Norðurlöndum og í ýmsum Evrópulöndum.“

Hildur Hjörvar, formaður ungmennaráðs UNICEF, ritar (bls 100): „Frekar en að auðvelda aðgengi að getnaðar- og kynsjúkdómaverjum, sem þykja ekkert nema sjálfsagðar annars staðar í hinum vestræna heimi, eru lagðir munaðarvöruskattar á smokka. Og hverju skilar það okkur? Fimm hundruð kalli af hverjum seldum smokkapakka í ríkiskassann og fimm klamydíusmitum á dag.“

Herdís L. Storgaard, framkvæmdastjóri Slysavarnarhússins, skrifar um slysavarnir barna (bls 43): „Helstu vandamálin í dag eru þau að ekki er farið eftir lögum og reglum sem snúa að öryggi barna og með því er réttur þeirra ekki virtur. Öryggi fatlaðra barna í bíl er lítið sem ekkert. Þekking á því hvernig tryggja megi þeim frekara öryggi liggur fyrir en áhugi stjórnvalda er lítill.“

Sigþrúður Guðmundsdóttir, fræðslu- og framkvæmdastýra Kvennaathvarfsins, skrifar um börn sem verða vitni að heimilisofbeldi (bls 69): „Aðstæður þessara barna eru of flóknar og tilfinningarnar of margslungnar til að við getum ætlast til þess að þau segi frá ofbeldinu að fyrra bragði. Við fullorðna fólkið verðum að hafa kjark til að taka af skarið, þora að spyrja og vita hvernig við ætlum að bregðast við ef við fáum sögu um ofbeldi á heimili þeirra.“

Eva Hrönn Steindórsdóttir, formaður Umsjónarfélags einhverfra, bendir á að leiða megi líkur að því að árlega fæðist um 50 börn á Íslandi með einhverfu. „Með því að fjárfesta í gæðaþjónustu á fyrstu árum barnsins er hægt að lækka kostnað við þjónustu einstaklinga með einhverfu síðar á lífsleiðinni þannig að hér er um samfélagslegan ávinning að ræða. Það sem hafa ber í huga hér er að líta á fjárfestinguna til langs tíma en ekki skamms eins og svo oft er reyndin.“

Geir Gunnlaugsson, landlæknir, skrifar um margvíslega þætti sem ógna heilsu og vellíðan barna (bls 49): „Í fyrsta lagi má nefna að íslenskt samfélag gengur í gegnum djúpa efnahagskreppu sem veldur miklu álagi á ungar fjölskyldur og börn [...] Í fjórða lagi eru tannvernd og þjónusta tannlækna ekki nægjanlega vel skipulagðar. Í fimmta og síðasta lagi má nefna geðheilsu barna og þjónustu við börn með geðraskanir.“

Dr. Guðrún Jónsdóttir, stofnandi Stígamóta, skrifar um kynferðisofbeldi gegn börnum (bls 76): „Allt sem við gerum verður að beinast að því að auðvelda  [börnum] að segja frá því að þau séu beitt kynferðisofbeldi. Annað eru svik við börn.“