Halla Tómasdóttir, forseti Íslands, og Catherine Russell, framkvæmdastjóri UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, áttu gott og áhrifamikið samtal á ársfundi leiðtoga landsnefnda sem formlega hófst í dag í Reykjavík. Eins og fram hefur komið fer þessi 70. ársfundur landnefndanna nú fram á Íslandi í fyrsta skipti og eru frú Halla og Catherine Russell sérstakir gestir fundarins. Þær tylltu sér á svið og áttu þar líflegt og gott samtal um stöðu barna og ungmenna, alþjóðastjórnmál og breytta heimsmynd í starfsemi UNICEF og mannúðarsamtaka í heiminum og þær áskoranir sem allt áðurnefnt stendur frammi fyrir. Tóku þær svo að lokum spurningar úr sal þar sem samankomnir voru framkvæmdastjórar og stjórnarformenn nærri 30 landsnefnda UNICEF um víða veröld. Hér verður aðeins stiklað á stóru á því sem kom fram.

Tala meira um vopn en vernd barna

Catherine Russell hóf mál sitt á að segja það mikinn heiður að deila sviði með forseta Íslands og hvað UNICEF væri heppið að hafa sínar öflugu landsnefndir með mikilvæga leiðtoga í hlutverkum stjórnarformanna sem og framkvæmdastjóra.

Í upphafi samtals vék Halla forseti að því hvernig hún sæi heiminn í dag og þær helstu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í hraðbreytilegum heimi og flóknum. Frá hennar bæjardyrum nefndi hún þrennt helst.

Í fyrsta lagi að börn væru nú að deyja af völdum stríðs á fleiri stöðum en áður.

„Og þjóðarleiðtogar eru að tala meira um stríð og vopn fremur en að vinna að því að vernda og bjarga börnum. Þetta er þróun sem hræðir mig,“ sagði Halla. Annað sem hún nefndi var að óhugnanlegt væri að sjá á eftir áratugaframförum í að ná niður hungri í heiminum og að vera nú komin að hættumörkum á svo mörgum stöðum. Hún hefði vonað að við sem heimsbyggð værum búin að vinna bug á þessu en værum að mörgu leyti sums staðar komin að byrjunarreit á nýjan leik.

Loks nefndi Halla forseti, sem eina af þremur helstu ógnunum við velferð barna í heiminum það sem hún kallaði hina hljóðlátu árás á velferð barna í gegnum „athyglisiðnaðinn“ í formi skjátíma, samfélagsmiðla. Börn væru að glíma við einsemdarfaraldur sem ræni okkur mennskunni og geri kynslóðir sinnulaus og aftengd umhverfi sínu og vandamálum. „Ég velti fyrir mér hvort það sé að grafa undan lýðræði okkar líka, innri velferð og velferð samfélagsins.“

Hin biluðu alþjóðastjórnmál

Catherine Russell sagði alþjóðastjórnmálin í raun vera biluð og þær raskanir sem orðið hefðu á meðal annars stefnubreytingu hjá Bandaríkjunum á framlögum til þróunaraðstoðar og öðrum stórveldum. Um árabil hefðu Bandaríkin verið hjartamiðjan í kerfi þar sem það að sinna fólki um allan heim var forgangsatriði þar til það var það ekki. Og í kjölfarið hafi fylgt raskanir og breytingar hjá öðrum stórveldum sem á endanum komi verst niður á börnum. Í Bandaríkjunum hafi þessi stefnubreyting og niðurskurður verið hugmyndafræðilegs eðlis og álitin árás á samstarf þjóða. Stjórnvöldum þar í landi hafi fundist þau hafa verið að gera of mikið og aðrir ekki staðið sína plikt. Í Evrópu hafi verið skorið niður af öðrum ástæðum, og mest hafi því verið beint til vopna- og varnarmála. Það er flókin staða og heimurinn er að stórum hluta í ójafnvægi og óvissu í heimsstjórnmálum sem við verðum að reyna að komast í gegnum, sagði Russell.

Russell nefndi einnig loftslagsmálin sem eina af áskorununum sem börn og komandi kynslóðir standa frammi fyrir. UNICEF hafi lagt mikla áherslu á það undanfarin ár að auka sjálfbærni og þolgæði samfélaga gagnvart sífellt öfgafyllri afleiðingum loftslagsbreytinga.

Hún tók einnig undir með Höllu forseta um áhyggjur af tækniþróuninni á velferð barna og ungmenna en vék meira að AI-hluta þeirrar þróunar. UNICEF hefði vissulega áhyggjur af einangrun barna og andlegri líðan þeirra. Og áhyggjuefni væri skortur á reglugerðum og lagaramma utan um AI-byltinguna þar sem krafan væri að fyrirtækin yrðu að gera meira og gæta þess að vernda börnin og það væri mikilvægt að þrýsta á um það. UNICEF væri að vinna með tæknirisunum að því að svara spurningunum um hvernig AI geti í framtíðinni t.d. hjálpað til við að styðja og mennta kennara og heilbrigðisstarfsfólk.

Halla og Catherine fóru sem fyrr segir um víðan völl í samtali sínu meðal annars um hlutverk leiðtoga á tímum sem þessum þar sem við sjáum dagsdaglega meira af slæmum hlutum, hatri og sundrung. Russsell sagði UNICEF alltaf reyna að sýna ástandið eins og það er en um leið veita von og minna þjóðir á hlutverk sín og skuldbindingar gagnvart ástandinu.

Halla sagðist líta svo á að þjóðarleiðtogar væru í erfiðri stöðu nú um stundir og í hennar huga væru þrjú bil sem leiðtogar framtíðarinnar þurfi að brúa. Það þyrfti að loka kynjahallanum og tryggja jafnrétti kynjanna, við þurfum samfélagssáttmála um börn til að versnandi framtíðarhorfur t.d. hvað varðar umhverfis- og loftslagsmál og loks hið alþjóðlega tómarúm sem væri nándin sem væri að glatast með einangrun okkar í tækni með tilheyrandi vanlíðan.

Hvaðan kemur þetta hatur?

Catherine Russell kom inn á að í fyrri störfum sínum hefði hún unnið að jafnréttismálum og í hennar heimalandi, Bandaríkjunum hefði í raun lítið áunnist. Þátttaka kvenna í stjórnmálum, fyrirtækjarekstri og stjórnun væri enn hlutfallslega lág. Áhersla UNICEF væri að stúlkur fái tækifæri í löndum þar sem ástandið er enn verra en víða í hinum vestræna heimi.

Russell deildi í þessu samhengi reynslusögu af hræðilegu ofbeldi gegn stúlkum í Súdan sem dæmi. Þar sem stúlkum í Al-Fasher var skipt upp í tvo hópa, þær sem ætti að nauðga og þeim sem ætti að drepa. Fyrir fram fjölskyldur þeirra.

„Hvers konar hatur drífur svona nokkuð áfram?“ spurði Russell. Og eðlilega var fátt um svör.

Russell nefndi menntun sem réttlætismál mikið, þó enn væru færri konur í leiðtogahlutverkum en ættu að vera þá hefði margt áunnist þó. En UNICEF legði áherslu á að fá stúlkur í nám og halda þeim þar. Það væri ein leið til að halda þeim frá meðal annars barnahjónabandi, barnaþrælkun og barneignum. Það sem við sæjum á hverjum degi væri hræðileg mismunun á hvernig komið er fram við komum, og spurði Russell sig hvort við næðum nokkurn tímann fullu jafnrétti, hún vissi ekki hvort svo yrði.

Drengirnir gleymist ekki

Halla forseti kvaðst stolt af frammistöðu Íslands í jafnréttismálum og sagði Ísland standa framarlega í þeim efnum en samt sem áður væri kynbundið ofbeldi við lýði þar sem og víðar. Hún vék einnig að því hvernig drengir og ungir menn mættu heldur ekki gleymast. Við sem samfélag yrðum að sjá rauðu flöggin þar sem þeir væru að upplifa einsemd, fíkn og tilgangsleysi. Og færa mætti fyrir því rök að það væri að grafa undan lýðræðinu þar sem þessi þróun skilaði sér í því að við fengjum þá leiðtoga sem nú væru að poppa upp og valda öllum þessum vandræðum í heiminum í dag. Þetta væri gróðrarstía fyrir slæma hluti.

Tóku þær stöllur svo sem fyrr segir við spurningum úr sal þar sem Catherine Russell sagði m.a. að þrátt fyrir þær miklu breytingar og ógnir sem steðji nú að sé öld alþjóðasamstarfsins ekki liðin og vonin síður er svo runnin sitt skeið. UNICEF myndi halda áfram að sannfæra fólk um að vera með í lausninni og voninni.

Frú Halla Tómasdóttir áttu svo virkilega áhrifamikil lokaorð á samtalinu góða þar sem hún sagði að í sínum huga væri mikilvægasta spurningin sem við ættum að spyrja okkur að í þessum breytta veruleika og viðsjárverðu tímum:
„Hvers konar manneskjur ætlum við að velja að vera í fordæmalausum heimi.“