Talið er að um 4,9 milljónir barna hafi látist áður en þau náðu fimm ára aldri árið 2024, þar af 2,3 milljónir nýbura, samkvæmt nýju mati sem birt var í dag. Flest þessara dauðsfalla væri hægt að koma í veg fyrir með viðurkenndum og ódýrum aðgerðum og aðgengi að heilbrigðisþjónustu.

Samkvæmt skýrslunni Levels & Trends in Child Mortality hefur dauðsföllum barna undir fimm ára aldri á heimsvísu fækkað um meira en helming frá árinu 2000. Hins vegar hefur hægst á þessari lækkun dánartíðni frá árinu 2015 um rúmlega 60%.

Skýrsla þessa árs veitir skýrari og ítarlegri mynd en áður af því hversu mörg börn, unglingar og ungt fólk deyja, hvar dauðsföllin eiga sér stað og í fyrsta sinn sameinar hún heildstætt mat á dánarorsökum.

100 þúsund börn verða vannæringu að bráð

Í fyrsta sinn er metinn fjöldi dauðsfalla sem rekja má beint til alvarlegrar bráðavannæringar (SAM). Niðurstöður sýna að meira en 100.000 börn á aldrinum 1–59 mánaða – eða um 5 prósent – létust af þeim sökum árið 2024. Áhrif vannæringar eru líklega enn meiri þegar tekið er tillit til óbeinna áhrifa, þar sem vannæring veikir ónæmiskerfi barna og eykur líkur á dauða af völdum algengra barnasjúkdóma. Auk þess er alvarleg bráðavannæring oft ekki skráð sem undirliggjandi dánarorsök og nýburar yngri en eins mánaðar eru ekki taldir með í þessum tölum. Staðan gæti því verið enn verri og vandinn vanmetinn. Meðal þeirra landa sem hafa hæstan fjölda dauðsfalla af þessum orsökum eru Pakistan, Sómalía og Súdan.

Dauðsföll nýbura eru nærri helmingur allra dauðsfalla barna undir fimm ára aldri, sem endurspeglar hægari framfarir í að koma í veg fyrir dauðsföll í kringum fæðingu. Helstu dánarorsakir meðal nýbura voru fylgikvillar vegna fyrirburafæðinga (36 prósent) og vandamál í fæðingu (21 prósent). Sýkingar, þar á meðal blóðsýking hjá nýburum og meðfædd frávik, voru einnig veigamiklir þættir.

Smitsjúkdómar helsta dánarorsökin

Eftir fyrsta mánuðinn eru smitsjúkdómar eins og malaría, niðurgangur og lungnabólga helstu dánarorsakir. Malaría er áfram stærsta einstaka dánarorsök þessa aldurshóps (17 prósent), og flest dauðsföll eiga sér stað á svæðum í Afríku sunnan Sahara þar sem sjúkdómurinn er landlægur. Eftir mikla fækkun dauðsfalla á árunum 2000–2015 hefur hægst á árangrinum undanfarin ár. Dauðsföll eru áfram mjög samþjöppuð í fáeinum löndum þar sem sjúkdómurinn er útbreiddur – svo sem í Tsjad, Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó, Níger og Nígeríu – þar sem átök, loftslagsáföll, ágengar moskítóflugur, lyfjaónæmi og aðrar líffræðilegar ógnir hafa áhrif á aðgengi að forvörnum og meðferð.

Hvar börn fæðast hefur áhrif á lífslíkur þeirra

Barnadauði er sem fyrr mjög ójafnt dreifður landfræðilega. Árið 2024 urðu 58% dauðsfalla barna undir 5 ára aldri sér stað í Afríku sunnan Sahara. Þar voru níu helstu smitsjúkdómar orsök 54 prósenta dauðsfalla. Til samanburðar er þetta hlutfall 9 prósent í Evrópu og Norður-Ameríku og 6 prósent í Ástralíu og Nýja-Sjálandi. Þessi mikli munur endurspeglar ójafnt aðgengi að lífsbjargandi úrræðum sem þegar eru til staðar.

Í Suður-Asíu, þar sem 25 prósent allra dauðsfalla barna undir fimm ára aldri eiga sér stað, má rekja dauðsföll að mestu til vandamála á fyrsta mánuðinum í lífi barna. Þar á meðal fyrirburafæðinga, súrefnisskorts eða áverka í fæðingu, meðfæddra galla og nýburasýkinga. Þessar aðstæður, sem að miklu leyti væri hægt að koma í veg fyrir, undirstrika brýna þörf fyrir fjárfestingu í góðri mæðravernd, hæfu heilbrigðisstarfsfólki við fæðingar, umönnun veikra og fyrirbura og grunnþjónustu fyrir nýbura.

Átök ógn við líf barna

Það þarf kannski ekki að koma neinum á óvart að það hallar einnig á lífslíkur barna á viðkvæmum og átakasvæðum. Börn sem fæðast við slíkar aðstæður eru nær þrisvar sinnum líklegri til að deyja fyrir fimm ára aldur en börn sem fæðast annars staðar.

Skýrslan sýnir að um 2,1 milljón barna, unglinga og ungs fólks á aldrinum 5–24 ára létust árið 2024. Smitsjúkdómar og slys eru áfram helstu dánarorsakir meðal yngri barna, en áhættuþættir breytast á unglingsárum: sjálfsskaði er helsta dánarorsök meðal stúlkna á aldrinum 15–19 ára, en umferðarslys meðal drengja.

Samdráttur í framlögum ógn við framtíð barna

Breytingar á fjármögnun alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, þar á meðal samdráttur í framlögum og minnkandi aðstoð, setja nú mikilvæg verkefni og áætlanir um heilsu mæðra, nýbura og barna í uppnám. Kannanir, heilbrigðisupplýsingakerfi og grunnþættir sem styðja árangursríka þjónustu þurfa stöðuga fjármögnun, ekki aðeins til að verja þann árangur sem náðst hefur, heldur einnig til að auka hann.

Rannsóknir sýna að fjárfesting í heilsu barna eru meðal hagkvæmustu þróunaraðgerða sem völ er á. Reyndar skila viðurkenndar og ódýrar aðgerðir, eins og bólusetningar, meðferð við vannæringu og aðgangur að hæfu heilbrigðisstarfsfólki við fæðingar, einhverjum mestum ávinningi í alþjóðlegri heilsu, þar sem þær auka framleiðni, styrkja hagkerfi og draga úr framtíðarútgjöldum hins opinbera. Hverjum dollara sem fjárfest er í lífi barna getur skilað allt að tuttugu dollurum í samfélagslegum og efnahagslegum ávinningi.

Til að hraða framförum og bjarga mannslífum þurfa stjórnvöld, styrktaraðilar og samstarfsaðilar samkvæmt skýrslunni að:

1. Gera líf og heilsu barna að forgangsverkefni í stefnumótun og fjármögnun, með skýrum pólitískum vilja í þeim löndum sem bera mesta byrðina, til að virkja innlendar auðlindir og tryggja aðgengi allra að vönduðum og gagnreyndri þjónustu á viðráðanlegu verði.
2. Beina sjónum að þeim sem eru í mestri hættu, einkum mæðrum og börnum í Afríku sunnan Sahara og Suður-Asíu, sem og á átaka- og viðkvæmum svæðum.
3. Tryggja ábyrgð á þegar gefnum skuldbindingum um að draga úr dauðsföllum mæðra, nýbura og barna, meðal annars með gagnsærri gagnaöflun, eftirfylgni og skýrslugerð.
4. Fjárfesta í grunnheilbrigðisþjónustu til að fyrirbyggja, greina og meðhöndla helstu dánarorsakir barna, meðal annars með þátttöku heilbrigðisstarfsmanna í nærumhverfi og hæfu starfsfólki við fæðingar.

„Ekkert barn ætti að deyja úr sjúkdómum sem við vitum hvernig á að koma í veg fyrir. Samt sjáum við merki um að framfarir í lífslíkum barna séu að hægja á sér – á sama tíma og við verðum vitni að frekari niðurskurði á alþjóðlegum fjárveitingum,“ sagði framkvæmdastjóri UNICEF, Catherine Russell. „Sagan sýnir hvað er hægt þegar heimurinn sameinast um að vernda börn sín. Með áframhaldandi fjárfestingu og pólitískum vilja getum við byggt ofan á þann árangur fyrir komandi kynslóðir.“

 Hægt er að lesa skýrsluna í heild sinni hér.